EN

“Açılım perspektifinden stratejik ortaklık politikasına”: Türkiye- Afrika ilişkileri


Afrika Birliğinin kuruluş yıldönümü olan 25 Mayıs, her yıl Türkiye’de Afrika Günü olarak kutlanıyor. 2013 yılı itibariyle Afrika vizyonunu “Afrikaya açılım” perspektifinden, eşit ortaklık ve karşılıklı fayda temelinde “Afrika ile stratejik ortaklık” seviyesine çıkaran Türkiye’nin Afrika ülkeleriyle ilişkileri güçleniyor. Afrika ülkeleriyle siyasi, ekonomik ve diplomatik ilişkiler geliştirilirken; eğitim, sağlık ve kültür alanındaki işbirliği faaliyetleriyle halklar arasındaki bağlar da kuvvetleniyor. Türk dış politikasının öncelikli bölgelerinden biri olma konumunda bulunan kıta ülkelerine yönelik kalkınma ve insani yardımlar hız kesmeden devam ediyor.

Devamını Göster »
Türkiye ile Afrika ülkeleri arasında stratejik ortaklık vizyonu temelinde son yıllarda karşılıklı ziyaretler ve yeni açılan temsilciliklerle siyasi ve diplomatik ilişkiler gelişirken, ticari yatırımlar, sağlık alanındaki işbirliği projeleri, kültür ve eğitim alanındaki ortak girişimler ve kalkınma yardımlarıyla karşılıklı fayda temelinde ilişkiler güçleniyor.

Türkiye- Afrika Ortaklık Zirveleri
Türkiye ile Afrika ülkeleri arasındaki siyasi ilişkiler son yıllarda en üst düzeyde gerçekleşen ziyaretler ve zirvelerle büyük bir ivme kazandı. Afrika Birliği’nin 2008’de Türkiye’yi “stratejik ortak” olarak ilan etmesinden ardından aynı yıl Türkiye-Afrika Zirvesi İstanbul’da gerçekleştirildi. 49 Afrika ülkesi ile Afrika Birliği dahil 11 uluslararası ve bölgesel örgüt temsilcisinin katılımıyla gerçekleşen zirvede, “Türkiye-Afrika İşbirliği İstanbul Deklarasyonu: Ortak Bir Gelecek İçin İşbirliği ve Dayanışma” ile “Türkiye-Afrika Ortaklığı için İşbirliği Çerçevesi” başlıklı belgeler kabul edildi. Bununla, Türkiye-Afrika ilişkileri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturuldu.

İlk zirveden 6 yıl sonra, 19-21 Kasım 2014 tarihleri arasında Ekvator Ginesi´nin ev sahipliğinde Malabo´da II. Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesi yapıldı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile 30 Afrika ülkesinin liderlerinin buluştuğu zirvede, yeni ortaklık alanları belirlendi. Zirvede yayınlanan bildiri ile 2015-2019 dönemine ilişkin Ortak Uygulama Planı kabul edildi. Plan kapsamında 2019’da İstanbul´da yapılması öngörülen 3’üncü zirveye kadar eğitimden sağlığa, alt yapıdan enerjiye kadar birçok alanda karşılıklı işbirliğine dayanan çok sayıda proje hayata geçirilecek. Türkiye bu kapsamda ilk olarak Afrika ülkelerine Ebola ile mücadele için 5 milyon dolar bağışta bulundu.

Karşılıklı üst düzey temaslar
İkili düzeyde gerçekleştirilen resmi ziyaretlerle Türkiye ile Afrika ülkeleri arasındaki işbirliği imkânları geliştiriliyor. Son olarak, Ocak 2015’te Cumhurbaşkanı Erdoğan, Afrika Boynuzu olarak bilinen Etiyopya, Somali ve Cibuti’yi ziyaret etti. Afrika Boynuzu ülkelerinde büyük bir etki yapan bu ziyaretler, Türkiye’nin Afrika Ortaklık Politikasının geldiği somut aşamayı da gözler önüne serdi.

Son 10 yılda, Afrika ülkelerinden Türkiye’ye yönelik resmi ziyaretlerde de önemli bir hareketlilik yaşandı. Afrika ülkelerinden Türkiye’ye Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Bakan düzeyinde çok sayıda ziyaret gerçekleşirken, Gana, Gambiya, Senegal, Kamerun ve Kenya başta olmak üzere yine çok sayıda Karma Ekonomik Komisyon (KEK) toplantısı gerçekleştirildi.

Öte yandan, 24-25 Nisan 2015 tarihleri arasında yapılan Çanakkale Kara Savaşları’nın 100. Yıldönümü Anma Törenleri’ne Afrika ülkelerinden üst düzeyde yoğun katılım gerçekleşti. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın himayelerinde gerçekleşen anma törenlerine Sahra Altı Afrika ülkelerinden 7 Cumhurbaşkanı (Cibuti, Çad, Güney Sudan, Mali, Nijer, Senegal ve Somali), 2 Cumhurbaşkanı Yardımcısı (Gambiya, Sudan) ve 6 Bakan (Gabon, Gana, Gine, GAC, Moritanya, Mozambik) katıldı.

Büyükelçilik sayısı 39’a çıktı
Türkiye ile Afrika arasındaki işbirliğinin ve ortaklık politikası doğrultusunda dış temsilciliklerinin sayısı da karşılıklı olarak arttı. Türkiye’nin Afrika’daki temsilcilik sayısı 2002’de 12 iken bugün kıta ülkelerinde Türkiye 39 Büyükelçilik ve 4 Başkonsoloslukla temsil ediliyor. Bu temsilciliklerin 26’sında Ticari Müşavirlikler de yer alıyor. Afrika ülkelerinin ise 2008 başında Türkiye’de 10 temsilciliği bulunurken 2015 yılına gelindiğinde ise bu rakam 35’i yerleşik, 18’i akredite misyon olmak üzere toplamda 53’e çıktı. Ayrıca, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) 16 program koordinasyon ofisi ile Afrika genelinde faaliyet gösteriyor.

Afrika’ya vizesiz seyahat
Kıta ülkeleriyle hem ticari hem de kültürel ilişkileri güçlendirme amacıyla vizesiz seyahat imkânları da artıyor. Türk vatandaşları, Botswana, Fas, Güney Afrika Cumhuriyeti, Libya, Mauritius, Seyşeller, Swaziland ve Tunus’a vizesiz seyahat edebiliyor. Kenya, Mozambik, Ruanda, Sudan, Tanzanya, Zambiya’ya seyahat edecek Türk vatandaşları ise sınır kapısında vize alabiliyor.

Ticaret hacmi 25 milyar $ seviyesinde
Türkiye ve Afrika’nın ticaret hacmi de her geçen gün artıyor. 2002 yılında Türkiye´nin Afrika ile toplam ticareti 3 milyar dolarken bugün yıllık ticaret hacmi 25 milyar dolara ulaşmış durumda. Büyük Sahra Çölü´nün Güneyi´ndeki Ülkelerle (SAGA) 2000 yılında 742 milyon doları olan ticaret hacmi ise 2014 yılında ise 8,4 milyar dolara çıktı. Afrika ülkeleriyle ekonomi alanında yapılan işbirliği anlaşmaları çerçevesinde ticari ve ekonomik işbirliği anlaşmaları (TEİA) ile yatırımların karşılıklı teşviki ve korunması (YTKT), çifte vergilendirmenin önlenmesi (ÇVÖ) gibi girişimler yer alıyor. Hâlihazırda, 38 Afrika ülkesiyle TEİA imzalanırken, 17 ülkeyle YTKT, 4 ülkeyle serbest ticaret anlaşması, 4 ülkeyle ise ÇVÖ anlaşması yapıldı. Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) bünyesinde 17 SAGA ülkesiyle İş Konseyi kuruldu, 12 ülke ile de İş Konseyi kurulmasına karar verildi.

Türkiye’nin Afrika kıtasındaki yatırımları da son yıllarda büyük artış gösterdi. Türkiye’nin Afrika kıtasındaki doğrudan yatırımları yaklaşık 6 milyar dolara ulaşmış durumda. Yurtdışı Müteahhitlik hizmetleri sektöründe de aynı dönemde büyük bir yükseliş süreci yaşandı. Bugüne kadar kümülatif olarak Afrika’da üstlenilen 1.076 projenin toplam değeri de 54 milyar dolara ulaştı.

Türkiye’nin yardım eli Afrika’ya uzanıyor
Türkiye, Türk Kızılayı, AFAD ve TİKA öncülüğünde Afrika ülkelerine yardım elini uzatmaya, insani yardım faaliyetlerine devam ediyor.

2011 yılından itibaren bölgede aktif olarak faaliyetlerine devam eden Türk Kızılayı, Somali Delegasyon Başkanlığı Haziran 2015 itibariyle 10 Türk Kızılayı çalışanı ve 114 yerel personel olmak üzere toplam 124 personelle Afrika’da insani yardım faaliyetlerinde bulunuyor. Kızılay başta Somali olmak üzere birçok Afrika ülkesindeki insanlara sağlıktan, barınmaya, gıda desteğine kadar çok sayıda insani yardım faaliyetini hayata geçirdi. Kızılay tarafından Somali’de kurulan Cezire Hayat Çadır Kenti’nde 3.175 çadırda yaklaşık 25 bin kişi barınıyor. Haiti depreminde kurulan çadırkent, Çad, Kamerun, Bangui’ye çeşitli zamanlarda gönderilen malzemelerle de çok sayıda insanın barınma ihtiyacı karşılandı.

Türk Kızılayı tarafından hastane, yetimhane ve yatılı okullardan oluşan 51 noktada kurulan mobil mutfaklar ile Somaliler´in sıcak yemek ihtiyacı karşılanırken, Cezire Hayat Çadırkentinde konuşlandırılan Mobil Fırın ünitesi ile günlük 8.120 ekmek pişirilerek dağıtımı yapılıyor. 2011’den bugüne sağlık alanında insani yardımların yapıldığı Afrika’da “Sağlık Yardımları Projesi” kapsamında, bölge hastanelerinin talepleri doğrultusunda ilaç ve tıbbi malzeme desteği de sürüyor.

AFAD, Afrika kıtasına da umut oluyor
Dünyanın en uzak coğrafyalarına Türkiye’nin insani yardımlarını ulaştıran Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) Afrika kıtasında da faaliyetlerini sürdürüyor.
2011’de milyonlarca insanın ölümüne yol açan kuraklık sonrası Somali’ye yardım faaliyetlerini başlatan AFAD, bugüne kadar ülkeye 300 milyon liraya yakın eğitim, sağlık ve altyapı yardımı ulaştırdı. Orta Afrika’da yaşanan iç karışıklıklar nedeniyle Çad ve Kamerun’a sığınmak zorunda kalan mültecilere yardım amacıyla Türk STK’lar tarafından toplanan 55 ton insani yardım malzemesi AFAD öncülüğünde Çad’a, 25 ton insani yardım malzemesi ise Kamerun içindeki mülteci kamplarına dağıtıldı. AFAD Yemende meydana gelen iç karışıklıklar nedeniyle Cibuti’ye sığınan Yemenli mültecilere de 2.400 gıda kolisi ve 4 ton ilaç yardımında bulundu.

TİKA kalkınma yardımlarını sürdürüyor
Afrika ülkelerine yönelik kalkınma yardımı ile acil insani yardımlar da hız kesmeden sürüyor. Afrika’da 16 koordinasyon ofisi ile hizmet veren TİKA, son 3 yılda okul inşaatı, onarımı, okul donanımı, tefrişatı ve mesleki eğitim projeleri olmak üzere kıtada yaklaşık 200 eğitim projesi gerçekleştirdi. Mogadişu Havaalanı’nın uluslararası uçuşlara açılmasına katkı sağlayan TİKA, Somali’de 2014 yılında tamamladığı 26 km’lik yol inşası ile ekonominin canlanmasına da katkı sağlarken ayrıca 11 ülkede toplam 531 su kuyusu açtı. Afrika’da yetimhanelere de destek veren TİKA yaklaşık 420 yetimin bulunduğu Derbil ve İleys yetimhanelerinin tüm tefrişat, eğitim ve giyim malzemelerini karşıladı. Afrika kıtasında ortak kültürel mirası onararak muhafaza etmek amacıyla Osmanlı’dan kalma eserlerin restorasyonunu da gerçekleştiren TİKA Somali’de tarihi Zeyla kentinde bulunan Osmanlı yapılarının restorasyonu ve yeniden inşası çalışmalarına da devam ediyor.

Sağlık alanında 20 ülkeyle işbirliği
Salgın hastalıklar nedeniyle büyük sıkıntı yaşayan Afrika ülkelerine yönelik bir yandan sağlık alanında acil insani yardımlar yapılırken diğer yandan da sağlık alanındaki işbirliği projeleriyle kıta ülkelerinin kalkınmasına destek veriliyor. Türkiye’nin 20’ye yakın Afrika ülkesi ile sağlık alanında ikili işbirliği anlaşması bulunuyor.

TİKA tarafından Darfur-Nyala’da inşa edilen 150 yataklı Türkiye-Sudan Araştırma ve Eğitim Hastanesi, bölgenin en modern ve teşkilatlı hastanelerinden biri olarak Şubat 2014’te hizmete vermeye başladı. Türk ve Sudanlı sağlık personeli tarafından 5 yıl ortak işletilecek hastanenin bu süre sonunda Sudan makamlarına devri öngörülüyor. Ayrıca, Somali-Mogadişu’nun en büyük hastanelerinden biri olan ve Türkiye tarafından yeniden inşa edilen 200 yataklı Digfer Hastanesi Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 25 Ocak 2015’te Somali’ye gerçekleştirdiği ziyaret sırasında resmen açıldı. Digfer Hastanesi de 5 yıl süre ile Türk ve Somali sağlık personeli ortaklığında işletilecek. TİKA ayrıca, Afrika ülkelerine son 5 yılda toplam 34 tam donanımlı ambulans desteğinde bulundu.

Ebola’yla mücadelede 1,5 milyon $’lık yardım
Ebola ile mücadelede Afrika ülkelerine yardım eli uzatan Türkiye; Gine, Liberya ve Sierra Leone´ye 150 tonluk ilaç ve tıbbi malzeme yardımında bulundu. Dışişleri Bakanlığı’nın Birleşmiş Milletler Emanet Fonu ile Ocak 2015’te yaptığı anlaşma çerçevesinde maliyeti 1,5 milyon dolarlık ilaç ve tıbbi malzeme yardımı, AFAD koordinasyonunda Gine, Sierra Leone ve Liberya’ya ulaştırıldı.

Türkiye Burslarına Afrika’dan yoğun ilgi
Türkiye ile Afrika ülkeleri arasında eğitim ve kültürel alandaki işbirliği projeleri de her geçen yıl artıyor. Türkiye’de öğrenim görmek isteyen gençlere yönelik olarak Başbakanlık Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB) tarafından yürütülen “Türkiye Bursları” programı kapsamında 2011´den bu yana 3 bin 920 Afrikalı öğrenciye Türkiye´de eğitim imkânı sağlandı. Hâlihazırda 3 bin 33 Afrikalı öğrenci ülkemizdeki üniversitelerde eğitim görürken, “Türkiye Bursları”na Afrika ülkelerinden bu yıl 29 bin 334 başvuru yapıldı.

Yunus Emre Enstitüsü’nün ise Güney Afrika Cumhuriyeti’nin önemli şehirlerinden Johannesburg’da, Fas-Rabat’ta, Mısır Kahire ve İskenderiye’de olmak üzere 4 Afrika şehrinde Türk Kültür Merkezleri bulunuyor.

THY 30 ülkede 50’ye yakın noktaya uçuyor
Türkiye Afrika ile ilişkilerini daha da güçlendirmek, işadamlarının karşılıklı olarak birbirleriyle temaslarını kolaylaştırmak, halklar arasındaki bağlantıları güçlendirilme amacıyla ulaşım imkânlarını da geliştiriyor. Türk Hava Yolları, Mayıs 2015 itibariyle 30 ülkede 47 noktaya sefer düzenliyor.

Medya alanında işbirliği projeleri
Türkiye ile Afrika arasındaki kültürel diplomasi faaliyetleri kapsamında medya alanında da işbirliği olanakları güçlendiriliyor. Anadolu Ajansı (AA) Afrika’daki varlığını Tunus merkezli Fransızca yayını ile geliştirirken, Cezayir, Etiyopya, Fas, Libya, Mısır ve Kenya’da ofisleriyle Afrika’daki gelişmeleri ilk elden dünya ile paylaşıyor. Kamu Diplomasisi Koordinatörlüğü (KDK) ile Basın-Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü (BYEGM) tarafından düzenlenen “Gazeteci Heyetleri Programları” kapsamında ise Nijer, Gabon, Senegal, Kenya, Çad, Etiyopya, Moritanya, Fas ve Uganda’dan gazeteciler Türkiye’yi ziyaret etti. 9-10 Mayıs 2012 tarihleri arasında ise 54 Afrika ülkesinden aralarında medya mensupları, hükümet temsilcileri, entelektüeller ve akademisyenlerin de bulunduğu toplam 275 katılımcıyla “Türkiye-Afrika Medya Forumu” düzenlendi. İki gün süren etkinlikte, Türkiye ile Afrika ülkeleri arasındaki ilişkilerin, medya, ekonomi, ticaret ve kültürel boyutu masaya yatırıldı.

Gençlik köprüleri kuruluyor
Kamu Diplomasisi Koordinatörlüğü organizasyonuyla "Gençlik Programları" kapsamında; 2012 yılında Tunus, Libya, Mısır, Gabon, Nijer ve Senegal’den 160 genç Türkiye´ye geldi. Ülkemizin farklı kurumlarını ziyaret ederek faaliyetleri hakkında doğrudan bilgi alan gençler, tarihî ve turistik mekânları görerek Türkiye hakkında derinlikli bilgiye sahip oldu. KDK’nın “Ülke Programları” kapsamında ise; 2011-2014 yılları arasında Mısır, Moritanya, Tunus, Fas, Nijer ve Sudan’da çeşitli konferans ve çalıştaylar düzenlendi.

Askeri işbirliği güçleniyor
Öte yandan, Türkiye ile Afrika ülkeleri arasındaki askeri alanda işbirliği projeleri de son yıllarda hız kazandı. 2014’te Deniz Kuvvetleri Komutanlığına bağlı Barbaros Türk Deniz Grubu 148 yıl sonra ilk kez Afrika turuna çıktı. Afrika seferi kapsamında, kıta ülkeleriyle deniz güvenliği alanındaki kapasite artırımına yönelik işbirliği çalışmaları, eğitim faaliyetleri, ortak tatbikatlar gerçekleştirilirken ihtiyaç sahibi ülkelere başta Sağlık Bakanlığı ve TİKA olmak üzere çeşitli kurumlardan temin edilen yardımlar da dağıtıldı.

Not: Veriler Temmuz 2015 tarihine aittir.